Kalaallit aalisagaat nutaat 57-isit

Kalaallit imartaanni aalisakkat allattorsimaffianni aalisakkat nutaanik 57-inik ilaqalersimapput. Apeqqutaalerporlu aalisakkanik nutaaqalerneranut immap kissarnerulernera, imaluunniit aalisarluarnerulerneq pissutaanersoq. 

Aalisakkat tamarmik allattorsimaffiat kikkunnilluunniit takuneqarsinnaasoq ilisimatuutullu allaaserisanik saqqummersitsiviup aaguk nittartakkami Zootaxa 

Fiskekurator Peter Rask Møller, Statens Naturhistoriske Museum-imi suleqatini ilisimatuullu Pin-ngortitaleriffimmeersut, DTU Aqua-lu peqatigalugit, qanittukkut aalisakkat kalaallit imartaanni naluneqanngitsut tamarmiullutik 269-iusut allattorsimaffiannik nutaamik saqqummiussipput. Taakua ilaat 57-it allattorsimaffiup kingulliup 1992-imi saqqummersup kingornagut ilaalersimapput.

Aalisakkat qulit ilisimatuunut nutaaviupput

57-it taakkua assigiinngitsunik pissuteqartumik "nutaajupput". Aalisakkat 47-t nunarsuarmi ilisimaneqareersuupput, kalaallilli imartaanni nutaajullutik.  Qulit nutaarluinnaapput siornatigut ilisimatuunit allaaserineqarsimasuunatik. Taakkunannga tallimaannaat issittormiuupput - imaappoq taamaallaat immami nillertumi immap naqqani quassugarsuit Canadap Kalaallit Nunaatalu aammalu Kalaallit Nunaata Islandillu akornanniittut avannaanni taamaallaat uumasuullutik.

Sinnerili quassugarsuit pineqartut kujataanni immami neruminnerulaartumiikkumanerusuullutik. Aalisakkat nutaat amerlanersaat itisoormiuupput 400 meterisut ititigisumi itinerusumilu. Taamaappoq eqalussuarnut nutaanut (islandimiut kattehaj-iat aamma portugalimiut fløjlshaj-iat) aammalu itisoorsuup tudsefiskii nutaat arlallit. 

Aalisakkanik nutaanik takkuttoqarnera klimap allanngornerisa kingunerinerpaa?

"Qularnaatsumik oqaatigiuminaappoq aalisakanik nutaaqalernera klimap allanngornerinik pissuteqarnersoq. Imaalluarsinnaavormi aalisagaq aalisartumit pisarineqareernikuusoq ilisimatuunilli sianigineqanngiinnarluni. Massakkummi aalisarneq qangarnit annertunerujussuuvoq - pingaartumik itisoorsuarmi ilisimatuut misissuutaat misissuisarmata aammalu inussutissarsiutigalugu aalisartut aalisartarlutik taamaattumik aalisakkanik qaqutigoortunik pisaqarsinnaaneq qangarnit ilimanarnerulersimavoq", Peter Rask Møller Zoologisk Museum-imeersoq oqarpoq. "Taamaattumik aalisakkat nutaat arlallit pisaasimanerat klimap allanngornerinik pissuteqarnersoq oqaatigissallugu mianersuutigigallarparput, kisiannili aalisakkat nutaat tallimat missaasa takkussimanerat immap kisarnerulerneranik pissuteqarluarsimasinnaavoq.

Taakkua tassaapput qallunaatut taaguutillit laksesild, hvilling, blåkæft, havtaske aamma snippe  -  tamarmik qallunaat imartaanni aamma naapitassaasut. Aalisakkat tamakkua itilaartormiuupput immami 0-400 meterimik itissusilimmiittarlutik, taamaattumillu Kalaallit Nunaanneereersimagunik siusinnerusukkulli paasineqareersimasariaqaraluarlutik."  

"Snippe siulleq Pinngortitaleriffimmut 2005-imi tunniunneqarmat isumaqaqqaaraluarpugut aalisartut ilaata Danmarkimi feriareersimalluni tikiussani quiasaarutigiinnarlugu tunniussimagaa, kisiannili taassuma kingornagut uagut kinguppannik misissuilluta arlaleriarluta pisaqartarpugut", Kaj Sünksen Pinngortitaleriffimmeersoq tapersiilluni oqarpoq. Taassuma aalisartut kajumissaarpai aalisakkamik allagisaminnik pisaqaraangamik Pinngortitaleriffimmut saaffiginnittaqqullugit.  

Kia aalisakkat nutaat tamakkua pisarai?

Aalisakkat nutaat ilarpassui Pinngortitaleriffiup ilisimatuutut kinguppannik qaleralinnillu misissuissutigisaata kilisaatip R/V Paamiut angalasarnermini pisarisimavai. Kilisaatittaaq aalisaatigineqartut japanimiullu umiarsuaat ilisimatusaataasoq R/V Shinkai Maru aamma pisaqartarsimapput.   

Aalisakkat sorpiaanerat qanoq aalajangerneqartarpa?

Aalisakkat nutaat ilarpassui sorpiaanersut aalajangeruminaatsuuvoq, pisarisimasallu sorpiaanera paasilluarumallugu aalisakkanut allanut sanilliussuunnissaa pisariaqartarpoq. Taamaattumik aalisakkut qaqutigoortut Københavnip Universitet-iani Statens Naturhistoriske Museum-imi Zoologisk Museum-imut, nunarsuarmi kalaallit aalisagaannik ilisimatuussutsikkut katersugaateqarnerpaamut nassiunneqartarput.  

Oqaluttuarisaaneq uteqqilernerpoq, immaqa pitsannguallalluni?

Aalisakkat kissassutsillu sammineqarnerat klimap ilisimatusaatiginerani nutaajunngilaq. Kalaallit Nunaanni saarulliit, assersuutigalugu 1920-40-kkunni takkusimaarujussuarnerat silap kiannerulerneranik pissuteqartinneqarpoq, kingornatigulli tammakarnerat aamma silap nillernerulerneranik pissuteqartinneqarluni. "Aalisakkat immami kissartormiut" kalaallit imartaannut pulasalernerat taamatuttaaq pissuteqarsorinarpoq. Assersuutigalugu aalisakkat kuller-it blåhvilling-ilu massakkut Kalaallit Nunaanni nalinginnaanerulersimapput, Kalaallit Nunaanniinnerat 1929-mi 1947-milu, tassa kiatsinnerup nalaani, siullermik malugineqarsimalluni. Ukiuni kingullerni qulini 1920-40-kkunnut naleqqiullugu kissarnerungaatsiaqaaq taamaattumillu isumaqarnarpoq aalisakkat nutaat ilarpassui immap kissarnerulernera pissutigalugu takkussimasut. Taavali tamaaniiginnalerumaarnersut immaqalu amerlillutik aalisarnermut ilapittuutaalerumaarnersut siunissami nalunarunnaarumaarpoq.

Paasissutissat amerlanerusut - atassuteqarfissat
Peter Rask Møller, Lektor, Kurator, Statens Naturhistoriske Museum/ Zoologisk Museum, tlf. 35 32 10 70, mob. 20 11 66 43, e-mail: pdrmoller@remove-this.snm.ku.dk

Kaj Sünksen, Forsker, Pinngortitaleriffik, tlf. +299 361206, e-mail: Kaj@natur.gl