Nannut

Nanoq nunami. Ass.: Øystein Wiig
Nanoq nunami. Ass.: Lars Maltha Rasmussen.
Nanoq naluttoq. Ass.: Flemming Ravn Merkel.
Nanoq naluttoq. Ass.: Flemming Ravn Merkel.
Nanoq nikussaartoq 3 m sinnerlugu angitigisnnaavoq. Zoologisk Havemit, Københavnimiittumi takusassiaq. Ass.: Lars Maltha Rasmussen.
Nanoq nikussaartoq 3 m sinnerlugu angitigisnnaavoq. Zoologisk Havemit, Københavnimiittumi takusassiaq. Ass.: Lars Maltha Rasmussen.

Ursus maritimus

Nanoq nannunit tamanit anginersaavoq. Angutivissat anginersaapput agguaqatigiisillugulu 500 kg-nik oqimaassuseqarlutik, anginerpaaffimminnilu 800-1000 kg angusinnaasarlugu. Qingaaniit pamiuata nuuanut takissusaa 2,85 meteriusarput. Nikorfatillutik meterit 3-4-t anugsarpaat.

Arnavissat minnerupput 200 kg miss. oqimaassuseqarlutik, anginerpaalli 400 kg angullugu oqimaassuseqarsinnaasarlutik. Oqimaassusaat ukiup ingerlanerani allanngorartorujuuvoq, ukiuuneranilu saluttuaranngortarput upernaakkulli nerisassaqarluartillutik puallapallassinnaasarlutik.

Nannup meqqui qaqortuusinnaapput imaluunniit sungaarluni/kajorluni imal. qaqortoq qaserujuttoq. Amia ussingaarami nanoq nalutsilluni imaq amianut anngunneq ajorpoq. Nannup amia qernertuuvoq/taarpoq.

Nerisai

Nanoq puisinniallammassuuvoq natserlu pingaarnertut nerisarisaralugu. Pingaartumik puisit piarai puisillu mikisut pisarinerusarlugit. Nannup puisip piarai apusinertamiittut naamaannarlugit sumiissusersiorsinnaasarpai, siulliiminillu qaanngortaa qulaaniit putullugu pisarisarlugu. Upernaaq nannumut pingaaruteqarluinnarpoq, tassami piffissami tassani nukissartik/inuussutissartik 75-85 % -iusoq pissarsiarisaramikku, uikiullu sinneranut nukik taanna atugassaralugu. Sumiiffiit ilaanni qaammammi martsimi aataat natsersuillu piarai nerisarisartagaannut pingaarnersaraat, taamatuttaaq ussuit taamaakkai. Aammattaaq nannup aqajuaruani aarrup neqaanik, mitit, eqalussuup neqaanik, qilalukkap qaqortap neqaanik, qalerallip nerpianik, eqaluit naasumerngillu nassaarineqartarsimapput. Ilaali siluutillugit nerisarpai.

Kinguaasiorneq

Nanoq arnaviaq sisamanik tallimallillu ukioqaleraangat piaqqiorsinnaalersarpoq, angutiviarli ukiumik ataatsimik kingoqqutsillutik kinguaasiorsinnaalersarlutik. Qaammatini martsi aamma juni piaqqiulersarput kingusiinnarlu aatsaat angutivissap anisuua arnavissap illianut nipputtarluni. Tassa imatut paasillugu qaammatini oktober/november –imi mannissaq inerikkiartorluni aallartittarpoq. Qaammat decemberip januarimut ikaarsaarnerani nannut ernisarput apissiminiitillutik. Apissiat nunamiitikajuttarpaat sissap qanittuani, Beauforthavet-mili sikorsuaani apissiliorsinnaasarlutik. Nanoq 1-mik marlunnilluunniit piaqqisarpoq, taakkualu taamaallaat 600gram-inik oqimaassuseqartarlutik. Arnaviaq sisamanik iviangeqarpoq immualu orsoqaqisoq (45%-i orsoq) piarai alliartupiloorutigisarpaat.

Issittumi uumaniarnera

Nanoq issittumi uummaniarnissaanut nalequssagaalluinnartuuvoq. Immikkut piginnaasaqarfigivaa sikumi natsiit pisariniassallugit, silarlutsillugulu piniagassakitsillugu timini aqullugu nukinik atuinini annikillisarsinnaasarpaa. Nanoq sivikitsuinnarmik naartusarnera issittumi uumaniarneranut naleqqussagaavoq. Amia ninngusuunik pitarsinnaanngitsunik meqqoqarpoq oqorsaataasunillu meqqualoqarluni. Nanoq 10 cm-inik issutigisumik oqorsaatigisaminik orsoqarpoq, nukissaminillu aallerfigisartakkaminik/tigusiffigisartakkaminik. Nannut ississuseq 40 tikillugu ilungersuutiginangu angalaarfigisinnaasarpaat.

Amiata qaqornera piniartilluni iluaqutigisarpaa. Isikkamigut allaat meqqoqarpoq oqorsaatigisaminik, pilertortumillu puallapallassinnaasarlutik.

Nanoq nallorissorsuuvoq siulliinilu atorluarlugit kilometererpassuarnik nalussinnasarpoq. Siutai mikisunnguupput timaata kiassusaa paarilluarumallugu. Nannup kukii takillutillu ipittuupput puisinniarnerminut atorluakkaminik.

Siammarsimanerat

Nanoqatigiiaat 19-it nunat immallu issittut avannarlermiipput. Sisamat nunatsinniipput. Paasissutissat: IUCN Polar Bear Specialist Group 1997.
Nanoqatigiiaat 19-it nunat immallu issittut avannarlermiipput. Sisamat nunatsinniipput. Paasissutissat: IUCN Polar Bear Specialist Group 1997.
Nannut Tunumi satellitsikkut aallakaatitsissutillit sumiissimanerat piffissani 1993-1998 aamma 2007.
Nannut Tunumi satellitsikkut aallakaatitsissutillit sumiissimanerat piffissani 1993-1998 aamma 2007.

Nannut Tunumi Kitaanilu nanissaapput, soorlu aamma nunat immallu issittut avannarliit sikoqarfiusut siammarsimafigigaat. Nunap toqqaviata (kontinentalsoklen) immami qulaatatungaani uumasut annertuumik amerliartorfiata sikutaaniittarpoq. Nannut unissanatik ingerlaartuartuupput, nannumullu allarsuarmut naleqqiullugit timimikkut kingornussamikkut tunngasutigut allanngorarfissakipput. Nannut ingerlaartarneri, timaasigut kingornussamikkut tunngasutigut allanngorarfii aammalu avatangisai tigussaasut soorlu qaqqat uiaruminaassusai tunngavigalugit, nannut nanoqatigiinnut minnernut 19-inut immikkoortiterneqarsimapput, akunnerminnilu annikitsuinnarmik imminnut attaveqaqatigiittarput.

Kalaallit Nunaanni nanoqatigiiaat sisamaapput: Kitaani, Kane Basin (Qaanaap avannaata-tungaani), Baffin Bugten aamma Davis Strædet. Immaqa aamma Kalaallit Nunaata avannaarsuata avannaani Polhavemi nanoqatigiiaat tallimaqarput. 

Nannunik misissuinerit takutippaat ingammik Tunumi sikorsuarniittartut aammalu Tunup sineriaa tamakkerlugu angalaarfigisaraat. 

Satellitsikkut aallakaatitsissutit atorlugit malinnnaanerit takutippaat ukiup ilarujussua nannut Tunumi sikorsuarniittartut, kujammut sarfarnera ajoqutigingaarnagu ingerlaartarlutik. Nannut nuna allanngutsaaliukkami Tunup avannaani piaqqiorfinnnaaqarqarput, aammali Tunup kujataani ikittuinnarnik piaqqiorfeqarlutik. Kitaata kujataani nanoqartarpoq, Tunumit sikorsuarnik uiaaqataasunik.

Baffin Bugtenimi nannut ukioq tamakkingajallugu Kitaata Canadallu akornanni sikuni satsersuniittarput. Upernaakkut siku aakkaangat nannut taakku amerlanersaat Canadamut ingerlaartarput, arnavissallu amerlanerpaartaat Baffin Islandimi imaluunniit Ellesmere Islandimi, Canadami piaqqiortarput. Nannut ikittuinnaat Kitaata avannaani piaqqiortarput. Taamaannerata ilimanaatigaa nannut tamaani sivisuumik piniagaangaatsiarsimaneranut qisuariarsimanerusoq. 

Qanoq issusaat

Kitaata kitaata-tungaani Davis Strædemi sikumi nanoq.
Kitaata kitaata-tungaani Davis Strædemi sikumi nanoq. Ass.: Pinng.

Nunat immallu issittut avannarlerni ilimagineqarpoq 20.000 -  25.000-t akornanni amerlatigisunik nanoqartoq. Kitaata Canadallu nanui nanoqatigiiuupput ataatsit. 2007-mi Davis Strædemi nanoqatigiit kisinneqaramik 2.200-ssangatinneqarput, tamanna nalunaaqutsiinikkut pisareqqinneqartunillu naliligaavoq. Baffin Bugtenimi nanoqatigiit taamatut 1998 kisinneqaramik 2.100-ssangatinneqarput - kisiannili modelit atorlugit kisitseriaatsit ilimanarsitippaat, taakku nanoqatigiit canadamiunit kalaallinillu piniagaavallaarsimanertik tunngavigalugu 2004-mi miss. 1.600-nngorsimasut. Kane Bassinimi Qaanaap avannaata tungaani nannut 1998-imi 164-iusut kisinneqarput. 

Davis Strædemi nanoqatigiit Canadap tungaaniinnerupput Kalaallit Nunaanni annikitsuinnarmik piniagaallutik,aatsaat Kitaani sikup sinaavaniittut naammattoorneqarangaamik piniagaasaramik. 

Tunumi nannut amerlassusaat ilisimaneqanngilaq. Tamatumunnga pissutaavoq Tunumi nannut sikorsuaqarfinniittut kisinneqarnikuunngimmata. Misissuinissarli pilersaarutaavoq, 2010-llu ingerlanerani immaqa amerlassusaat naatsorsorneqarsinnaassaaq. 

Nanoq "mianerisassatut"
Kalaallit Nunaanni Naasut uumasullu mianerisariallit pillugit allattorsimaffianni aamma IUCN'imi

Taamatut naliliinermut ilaatigut tunngaviuvoq nannut kinguaariiaat pingasut  tulliuttut (ukiut 45-50 miss.) ingerlanerini 30%-inik ikileriarsimanissaat ilimagineqarmat, tassa silap pissusiata  allanngortoqarnerata kingunerisaatut. USA-mi 2007-mi nannut nalilerneqarput "ulorianartorsiortutut" . Taamak nalilerneqarsimapput ilimagineqarmattaaq nunarsuup kissatsikkiartornera najoqqutaralugu sikup annikilliartornera nanoqatigiiaat ikiliartuutigissagaat. Nunat nanoqarfiusut ataatsimiinnerannit (USA, Canada, Kalaallit Nunaat, Norge, Rusland) marts 2009 Tromsø, Norgemi, naliliineq erseqqarippoq: Kissatsikkiartorneq sikullu avannarparteriartornera nannnunut annertuumik uloriarnartorsiortitsipput.  

Misissuinerit

Baffin Bugtenimi (Baggivittap Kangerluamanersuani) nannut arnavissat 41-t satellitsikkut aallakaatitsvilerneqarput piffissami 1991-1995. Paasissutissat: Pinngortitaleriffik aamma Nunavut Wildlife Management. Paasissutissat: Bortmann et al 2009.
Baffin Bugtenimi (Baggivittap Kangerluamanersuani) nannut arnavissat 41-t satellitsikkut aallakaatitsvilerneqarput piffissami 1991-1995. Paasissutissat: Pinngortitaleriffik aamma Nunavut Wildlife Management. Paasissutissat: Bortmann et al 2009.
Nannut 41-t satellitsikkut nalunaaqutsikkat ersersippaat nanoqatigiit Baffin Bugtenimeersut Davis Strædemeersullu annikitsuinnarmik akuleruttartut. Paasissutissat: Takussutissiaq takuuk.
Nannut 41-t satellitsikkut nalunaaqutsikkat ersersippaat nanoqatigiit Baffin Bugtenimeersut Davis Strædemeersullu annikitsuinnarmik akuleruttartut. Paasissutissat: Takussutissiaq takuuk.

Kalaallit Nunaanni ilisimatusarnerup ilaatigut siunertarivaa nanoqatigiit qassiunersut, aammalu nanoqatigiit ataasiakkaat amerlassusaat paasiniassallugit. Tamanna ilisimassallugu pingaaruteqarluinnarpoq, piujuartitsinissamik siunertaqartumik ingerlatsinermi nannuttassiisarnissaq eqqarsaatigalugu. 

Kane Bassinimi, Baffin Bugtimi aammalu Davis Strædimi annertuumik nalunaaqutsiisarnerniit pisaqaqqittarnernillu, nanoqatigiit suiaassusaannut, utoqqaassusaannut aammalu amerliartornerannut ikiliartornerannulluunniit tunngasut paasinarsisimapput. 

Piniartut pisaannik aammalu piniartunik apersuilluni misissuinernit pisat suiaassusaannut utoqqaassusaannullu tunngasunut paasissutissanik nalunaarsuisoqarsimavoq. Paasissutissat tamakkua nanoqatigiiaat amerlassusaannut naleqqiukkaanni piujuartussamik siunertaqartumik pisassiisarneq aammalu piniarnerup qanoq nanoqatigiit sunniuteqarfigisarneraat nalilerneqarsinnaavoq. 

Nannut sumiiffiinnit assigiinngitsunit nannutaasimasut misissugassanik peersiffiginerisigut ilaqutariiaannerat misissuiffigineqarsimavoq. Aammali nannunik nalunaaqutsersuinernit misissugassanik tigusinikkut. Misissuinerit takutippaat nannut sumiiffinnit assigiinngitsuneersut kingornuttakkamikkut tunngasutigut assigiinngissuteqarpallaanngitsut. Tamatumunnga nassuiaataasinnaavoq nannut ataasiakkaat piaqqiffigineqarfimminnit ungasissorsuarmut ingerlaarsinnaanerat. 

1960-kkut qeqqata missaanit nannut nalunaaqutserneqartalerput. Kalaallit Nunaanni 1973-imi siullerpaamik nalunaaqutsiisoqarpoq. 1980-ikkulli aallaqqaataanit nannut satellitsikkut aallakaatitsissutilerneqartalerput angalanerat sukumiinerusumik malinnaavigiumallugu. Satellitsikkut nannut ingerlaartarnerannik malinnaasinnaaneq nanoqatigiiaat immikkoortinnissaannut iluaqutaasimavoq. Nannut nalunaaqutsigassat helikopteri atorlugu pisarineqartarsimapput, Canadamili snescooteri aamma atorneqartarpoq, Svalbardimi umiarsuaq. Ilisimatuut misissuineranni nannut ilisimajunnartinneqaqqasarput.

Ineriartornerata sumut killinnera, suiaassusaa ukiuinillu eqqoriakannernerit nalunaarsorneqartarput. Aammattaaq kigut ataaseq 1 cm miss. takissusilik peerneqartarpoq ukiuia misissorneqarniassammat. Neqaanik aavanillu misissugassanik tigusisoqartarpoq, mingutitsinneqarnera nappaateqarnersorlu misissorneqarniassammata. Sigguatigut qullikkut aamma normulerlugu kakiorneqartarpoq, siutaasigullu plastikkiusumik nalunaaqutserneqartarluni. Taamaalillugu biologinit uumatillugu ´pisareqqinneqarpat´ imaluunniit piniartunit pisarineqarpat ilisarineqasinnaanngorlugu.  

Nanoq inuussutissat uiguleriaani qaffasissumik inisseqqavoq, annertuumillu puisit orsuannik inuussuteqarluni. Taamaammat avatangiisini mingutitsinernik "POP`it", Persistent Organic Pollutants-inik annertuumik sunnigaasinnaalluni. Taakkuupput mingutitsinerit toqunartortallit avatangiisini pinngortitamit nungukkuminaatsut, ingammik puisit orsuanni katersuuttartut. Taamaattumik POP´it puisinut sunniutigisinnaasai ilisimatusarfigineqarsimapput. Nannuni annertuumik POP-eqarpat kinguaassiutai pissusissarinngisaminnik iluseqalersinnaapput, naartui erlaviilu ajoquserneqarsinnaapput, aamma nappaatinut akiuussutissakinnerulersinnaapput. 

Ernumassutigineqarpoq nannut toqunartortalinnik ima ajoquserneqarsinnaatigisut, allaat piaqqiorluarsinnaanerat annikillisinnaasoq imaluunniit silap pissusiata allanngornerata kingunerinut iluamik naleqqussarsinnaanavianngitsut.  Danmarkimi Avatangiisinut Misissuiveqarfiup (Danmarks Miljøundersøgelser)  nunat issittuni avatangiisinut immikkikkoortoqarfiata (afdeling for Arktisk Miljø) Pinngortitaleriffik kalaallillu piniartut suleqatigalugit 1980-ikkunnili tunumi nannut annertuumik mingutsitaanerat misissorsimavaat. Tamaani nannut Barentshavemiittullu Karahavemiitullu (Ruslandip kitaata-tungaa) peqatigalugit nunarsuarmi mingutitsinermik eqqugaanerpaapput. Tunumi mingutitsinerup kinguneri ilaatigut nannut saarnatigut aammalu kinguaassiutaasa angissusaasa allanngorsinnaanerisigut takuneqarsinnaapput. 

Ingerlatsineq

Piffissami 1991-2000 (n=145 og 2001-2005 (n=148) 293-imi Qaanaap Upernaviullu kommunianni nannutaasimasut.
Piffissami 1991-2000 (n=145 og 2001-2005 (n=148) 293-imi Qaanaap Upernaviullu kommunianni nannutaasimasut.
Nanoq nalullaqqeqaaq kilometererpassuillu imarmi nalussinnaalluni. Ass.: Flemming Ravn Merkel.
Nanoq tipisiuillaqqeqaaq. Ass.: Lars Maltha Rasmussen.

Namminersorlutik Oqartussat pisuussutinik uumassusilinnik pisassiissutit agguaallugillu ingerlatsinikkut akisussaaffigai. 1993-imilli Naalakkersuisut piniarnermik nalunaarsuiffik Piniarneq nalunaarsuiffigivaat.

 

Piniarnermik pisassiissutinillu agguaassinernut apeqqutit Aalisarnermik, Piniarnermik Nunalerinermillu Naalakkersuisoqarfimmut apuunneqartassapput.

Nannut pisarissallugit pilerinartuupput, Kalaallit Nunaallu inoqaleqqaarmalli piniagaajuarsimallutik. Nannunnissaq pilerinartuujuaannarsimavoq, piniartullu nannup amia, niaquata saarnga kukiilu isertitaqaassutigisinnaavaat. Neqaa nerineqartarpoq. Qangaanerusoq qimussitigut nannunniartoqartarpoq, 1990-kkulli ingerlanerani annertunerujartuinnartumik umiatsiatigut sukkasuuliatigut piniarneqartalersimavoq. Taamaanneranut pisutaavoq piffissaq sikoqarfiusartoq silap pissusiata allanngornerata kinguneratut sivikinnerulersimammat. Nannut ataasiakkaat inoqarfiit qaninngoortalerneratigut pisarineqartarput.

 

Piniarneq nalunaarsuiffik najoqqutaralugu takuneqarsinnaavoq piffissami 1993-imit 2005-ip tungaanut ukiumut nannutaasartut marloriaatinngungajassimasut. Nannuttoqarnerusalerneranut patsisaasinnaavoq sikup annikillinera taamaattumillu nannut nunamut qaninnerulersimallutik. Aammattaaq piniartut sukkasuunik angallateqalersimapput taamaalillutik piniarfik annertunerusoq piffissaq sivikitsumi piniarfigisalersimallugu. 

Kitaata avannaani Tunullu kujataani nannunniartarneq nannut amerlassusaannut sunniuteqarpoq, ilaatigullu siammarsimaffianut piaqqisarfimmittullu qinersisarnerannut. 1800-kkut naalerneranit 1900-kkut aallartinneranut nannunniangaatsiartoqarpoq, europamiut arfanniat piniartullu aamma nannunniartarmata. Ilimanartorujussuuvoq Kitaata nanui ingasappallaamik piniagaasimasut. Tunumi nannut pisarineqartartut 1900-kkulli aallartinneranit ikileriarsimapput. Tamaani nannunniarneq annertuvoq, nanoqatigiilli amerlassusaat ilisimaneqanngilaq, taamaattumillu piniagaanerminnik qanoq sunnigaatiginerat nalileruminaalluni. 

Nunani issittuni avannarlerni annertuumik nannunniartarnerup kinguneraa 1965-imi Ruslandimi, 1974-imilu Svalbardimi nannunniartoqaqqusaajunnaarnera. 1967-imilli Canadami amerlassusilerlugit nannuttassiisoqartalerpoq, 2006-mi Kalaallit Nunaanni pisassanik agguaassisoqartalersoq. Tamatumunnga patsisaavoq canadiumut-kalaallillu Kane Bassinimi Baffin Bugtenimilu ukiuni 2006-ip tungaanut pisarisartagaaat biologit siunnersuutaannit marloriaammik amerlassuseqartarsimammata. 

Taaneqartariaqarpoq Baffin Islandimi Kitaatalu avaannaani ukiut 2005 aamma 2006 apersuinikkut misissuisoqarneratigut oqaluttuartoqarmat piniarfinni nannut amerlanerujartuinnartut takuneqartalersimammata. Amerlasuut isumaqarput piffinni pineqartuni nannut amerliartortut, allalli isumaqarput nannut siammarsimaffitsik allanngortissimagaat sikup annikillinerata kinguneratut nunamut qaninnerusumiilersimallutik. Taamatut ilisimatuut misissuinerata inernerini piniartullu misigisaanni imminnut akerleriittoqarpoq. Nunani issittoqarfinni avannarlerni allani sikup aamma annikilliffigisimasaanni takuneqarsinnavoq qanoq nannut nunamut qaninngoornerulersimatiginerat. 

2006-imi nannuttassat ukiumut katillugit 150-nngortinneqarput, piffissap taassuma tungaanut pisanut naleqqiullugit ikiliariarneruingaatsiarluni. Ukiut pingasukkaarlugit Kitaani pisassanik ingerlaavartumik ikileriaasarnissaq 2007-imi naalakkersuisuinit akuerineqarpoq. 

Ullumikkut nannut pillugit ingerlatsineq nunat assigiinngitsut suleqatigalugit ingerlanneqarpoq, tamannami pisariaqarpoq nunat arlallit nanoqatigiit ataatsit nanuutigeqatigimmatigit. 1973-imi nunat nanuutillit nunat assigiinngitsut akornanni nannunik illersuinissamik isumaqatigiissusiorput. Taanna isumaqatigiissut nunanit Oslomi 1981-imi pisortatigut naqissuserneqarpoq. The World Conservation Union-ip ataani nunat assigiinngitsut akornanni nannunik immikkut ilisimasalittut suleqatigiiffiliortoqarpoq, taakku suliarialugu nanoqatigiinnik nakkutilliineq ilisimatusarnerlu. 

21. februar 2008 Naalakkersuisut nannunik tunisassianik avammut annisseqqusiunnaarallarput, nanoqatigiiaat annertussusaat pisaasullu amerlassusaasa naleqqiunneratigut ilumut uppernarsineqarsinnaanngimmat ilumut nannunniartarneq nungutsaaliuinermik tunngaveqarnersoq. 

2008-mi Kitaani Canadamilu nannut pisaasut katillugit biologit siunnersuutaannit suli amerlanerusimapput, Tunumilu amerlassusaat ilisimaneqaratik. Aammattaaq Kalaallit Nunaanni nannunik tunisassiat suminngaaneerfiannit nalunaarsuiffeqanngilaq. Taamaattumik tunngavissalimmik nalunaarutigineqarsinnaanngilaq maannamut nannunik tunisassiat nanoqatigiinnut ajoqutaanersut. 

Pinngortitaleriffiup siunnersuinera uani takuuk

Nutartigaq 26.10.2015