Imeqqutaalaq

Imeqqutaalaq inersimasoq utoqqaq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen.
Imeqqutaalaq inersimasoq utoqqaq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen.
Qeqertarsuup Tunuani Kitsissunnguani imeqqutaallap mannia tukilersoq. Assiliisoq: Carsten Egevang.
Qeqertarsuup Tunuani Kitsissunnguani imeqqutaallap mannia tukilersoq. Assiliisoq: Carsten Egevang.
Imeqqutaalaq nerisassamik kimmiartoq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen.
Imeqqutaalaq nerisassamik kimmiartoq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen.

Sterna paradisaea

Isikkua

Sului siaaqqatillugit: 66-77cm, takissusaa 33-39 cm. Imeqqutaalaq timmiaavoq mikisunnguaq kusanartorlu, sului amitsuupput inngigillutillu. Angutiviaq arnaviarlu imminnut assigiipput, angutivissalli papii takinerullutik. Piaraq qiviulik sukkulaajusamik qasertumilluunniit taartumik manequteqartutut ittumik qalipaateqarpoq. Imeqqutaalaq inuusuttoq qaqortumik qaaqarpoq meqquilu kajortortaqarlutik. 

Nerisai

Imeqqutaallap immap qaannguata ataani itissuseq 50 cm-imi nerisani nassaarisarpai aqqarnerlu ajorluni neriniarluni. Nerisai tassaagajupput alisakkat mikisut, aalisagaaqqat alliartortut, peqquillu mikisut immap qaavani uumasuusut. Timmissat angajoqqaat piaqqatik nerisassamik ataasiakkaaginnarlugit nerisittarpai, taamaammat pingaaruteqarpoq nerisarisai piaqqiorfimmut qanittuusariaqartut. Tassa imaappoq piaqqiorfiata eqqaani nerisaasinnaasunik uumasoqarnissaa taamalu annannissaanut pingaaruteqarluinnarpoq. Kitaani ammassak imeqqutaallamut nerisaavoq pingaaruteqarluinnartoq. Piaqqat aamma aalisakkanik allanik peqqunnillu nerisinneqartarput, ammassaalli 2-14 cm-terisut takitigisut 90 %-imik piaqqat nukissaannik isumaginnittuupput. Tunup avannaani imeqqutaallat nerisarisai iluamik ilisimaneqanngillat, qeqertamili Sandøen, Young Sundimi naluneqanngilaq saarullik nerisaalluartoq pingaarutilik.

Piaqqiorfik

Imeqqutaallat nunatsinni nalinginnaasumik ataatsikkut piaqqiortarput, ikittuannguaniit hunnorujukkaanut, ilaannilu tuusintilikkaarlutik piaqqiortarput. Piaqqiorfiit tamatigut qeqertaasarput mikisut, tamakkunani imeqqutaallat inunnit teriannianillu akornusersorneqarneq ajorlutik. Imeqqutaalak siullermik marlunnik ukioqarluni piaqqisarpoq. Piaqqiorniat nunatsinni piaqqisarfimminnut maj/junip ingerlanerani tikittarput. Sissami sioqqani imaluunniit paarnaqutini immap qanittuani ulluliortarput. Imeqqutaalaq tamatigut marlunnik mannilisarpoq, qaqutigoornerusumik ataaseq imaluunniit pingasut, taakku ullut 21-t ivaneqartarlutik. Piaqqat ullutik ullut marluk miss. qaangiukkaangata qimattarpaat, ungasinngitsuaniittarlutilli. Piaqqat tingisinnaalertarput ullut 21-t miss. ingerlaqqinnerani. Ukioqartillugu neriniarfiluffiusunik, immaqa silap pissusaata allanngorneranik imaluunniit immap pissusaata allanngortoqarsimanerinik kingunerusumik, piaqqat inuusuttunngortussat ikilisarput. Silarloqattaartoqarpat assullu siallerfiuppat aamma piaqqiorneq eqqorneqarsinnaavoq. 

Piaqqiorfinni imeqqutaallat akeqqanut ataatsikkut imminnut illersortarput, akeraasarlutik naajaat, isunngat, tulukkat, kissaviarsuit, teriannissat inuilluunniit. Akeqqat saassunneqartarput siggunnik kapoorlugit anarlugillu. Piaqqiorfiit qimavinneqarsinnaapput teriannikulaqarpata imaluunniit inuit iliuusaannik akornusersorneqartarpata. 

Imeqqutaallat imminnut illersorluarsinnaanerisa kingunerikkajuppaat timmissat allat imeqqutaallat qanillugit piaqqiorusuttarmata. Taamaatut ass. nalunaarusillit timmissanut tigutsisilinnut naajaanullu illersorneqarsinnaapput, soorlu aamma timmiarpassuit assigiinngiiaartut imeqqutaallat qanittuaniikkusuttartut. 

Havterner og fiskekutter ved Grønne Ejland i Diskobugten. Foto: Carsten Egevang
Havterner og fiskekutter ved Grønne Ejland i Diskobugten. Foto: Carsten Egevang

Siammarsimaffik

Qalasersuup kujatinnguani nunat kaajallallugit immami aasakkut sikoqarneq ajortuni imeqqutalaaq ingammik piaqqiortarpoq. Imeqqutaalaq nunarput tamakkingajalallugu piaqqiortarpoq, imeqqutaalaqarfiillu annerpaat Qeqertarsuup Tunuaniipput Upernaviullu eqqaaniillutik. 

Imeqqutaalaq annerpaamik imarmiuuvoq. Imeqqutaalaqatigiilli issittup issinnerusortaaniittut imerup eqqaani piaqqiortarput. Imeqqutaallat nalinginnaasumik qeqertani pukkitsuni sineriaallu pukkitsoqarfiani amerlasoorsuullutik piaqqiortarput. 

Nunatsinni paasissutissanik pigisaqartoqanngilaq qangaanerusoq imeqqutaallat siammarsimaffiat ullumiminngarnit allaanerusimanersoq. Ilisimaneqarporli qangaanerusoq imeqqutaalaqarfiit qimanneqarsimasut. 

Ingerlaartarneq

Imeqqutaallap ukiukkut nunarput qimattarpaa, immaqalu nunarsuarmi timmissani takinerpaamik ingerlaartarluni. Ukiakkut Atlanterhavi akimorlugu Europap kitaanukartarpoq Vestafrikallu sineriaa atuarlugu qalasersuaq kujallerup imaanukartarluni. 

Imeqqutaalaq Qeqertarsuup Tunuani aasarissup unnuaani. Assiliisoq: Carsten Egevang.
Imeqqutaalaq Qeqertarsuup Tunuani aasarissup unnuaani. Assiliisoq: Carsten Egevang.
Qeqertarsuup Tunuani Kitsissunnguani imeqqutaalaq ullumi qanigisaanut mittoq. Assiliisoq: Carsten Egevang.
Qeqertarsuup Tunuani Kitsissunnguani imeqqutaalaq ullumi qanigisaanut mittoq. Assiliisoq: Carsten Egevang.

Imeqqutaalaq

Killiffik

Kalaallit Nunaanni imeqqutaallat erniorfii aappariillu manniliortartut amerlassusiat ukiumiit ukiumut allanngorarsinnaasorujussuusarput taamaattumillu imeqqutaallat amerlassusileruminaapput. Kalaallit Nunaanni ukiuni imeqqutaallat amerlasuut manniliornerisa nalaani aappariit manniliorsinnaasut ikinnerpaamik 65.000-iussagatinneqarput taakkunanngalu 75 %-init amerlanerusut Kitaani manniliortarput.

2002-mit 2006-mut ukiut tamaasa Qeqertarsuup Tunuani imeqqutaalaqarfiit annersaanni Kitsissunnguani misissuinerit takutippaat imeqqutaallat aappariit 16.000 aamma 22.000-t akornanniittut amerlassusiat nikippiarneq ajortut. Imaanngilarli kisitsisit taakku tunngavigalugit Kalaallit Nunaata sinnerani imeqqutaallat amerlassusilerneqarsinnaasut.

Kalaallit Nunaanni aaqqissuussamik imeqqutaallanik nakkutilliisoqanngilaq.

Oqaluttuarisaanermi amerlassutsit

Kitaani imeqqutaallat 1900-kkut qeqqanniilli ikiliartulersimagunarput. Siusinnerusukkut qanoq amerlatigisunik imeqqutaalaqarsimaneranik ilisimasaqannginneq aamma erniorfiisa ataasiakkaat patajaatsuusannginnerat pissutigalugit imeqqutaallat amerlassusilernissaat ajornakusoorsimaqaaq.

Kalaallit Nunaanni imeqqutaalaqarfiit annersaanni Kitsissunnguani imeqqutaallat mannliorsinnaasut piffissami 1946-2002-mi affaat sinnerlugit ikileriarsimagunarput. Tamatuma kingorna aappariikkuutaat manniliorsinnaasut 20.000-t missaanniiginnarsimapput. Imeqqutaallat 44 %-inik ikileriarsimanissaat ilimagineqarpoq. Imaanngilarli kisitsisit taakku tunngavigalugit Kitaani imeqqutaallat amerlassusilerneqarsinnaasut.

Uummannap eqqaani 2000-mi kisitsinerit ilimanarsisippaat piffissami 1905-1920-mi kisitsinernut sanilliullugit imeqqutaallat aappariit manniliorsinnaasut ikileriarujussuarsimasut.

Kalaallit Nunaanni inoqarfeqanngitsuni imeqqutaallat erniorsinnaasut amerlassusiat iluamik ilisimaneqanngillat, Tunup Avannaani Zackenbergimi ilisimatusarfiup eqqaani imeqqutaallat erniorfiat ataaseq eqqaassanngikkaanni. Ukiuni kingullerni qulini imeqqutaallat ikiliartorsimanerannik takussutissartaqanngilaq.

Sumiiffiit pingaarutillit

Imeqqutaallat siammarsimaffiginerusaat aamma erniorfii annersaat Qeqertarsuup Tunuata kujasinnerusortaaniillutillu Upernaviup eqqaaniipput.

Imeqqutaalaq piaraq oqimaalutarneqartoq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen
Imeqqutaalaq piaraq oqimaalutarneqartoq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen
Imeqqutaalaq utoqqaq ulluminiittoq. Sandøen. Assiliisoq: Carsten Egevang.
Imeqqutaalaq utoqqaq ulluminiittoq. Sandøen. Assiliisoq: Carsten Egevang.

Ilisimatusarneq

2002 sioqqullugu Kalaallit Nunaanni imeqqutaallat oqaluttuassartaannik killilerujussuarmik misissuisoqartarsimavoq aamma manniliorneranni pingaarutilimmik oqaluttuassartaat ilisimaneqarsimanngilaq. Piffissami 2002-2006-imi Pinngortitaleriffimmiut Qeqertarsuup Tunuani suliat tikillugit misissuipput, tassani qeqertani Kitsissunnguani - Kalaallit Nunaanni aamma nunarsuarmi imeqqutaalaqarfiit annersaasa ilaanni imeqqutaallat qitiutillugit misissuisoqarpoq. Aasat tamaasa imeqqutaallat manniliorsinnaasut titarneq malillugu kisitseriaaseq atorlugu Kitsissunnguani kisinneqartarput, periutsimi tassani ullut ilaasa amerlassusiat kisinneqartarput taakkulu aallaavigalugit imeqqutaallat manniliorsinnaasut tamarmik amerlassusiat missingerneqartarpoq. Tamatuma saniatigut piaqqat qatanngutigiit qassiunerat, alliartortarnerat aniguisartullu misissorneqarput aammalu imeqqutaallat piaraat sunik nerlersorneqartarnersut alaatsinaanneqarpoq.

Imeqqutaallat aappariit manniliorsinnaasut qanoq amerlatigisut mannilioqqissinnaanersut misissorniarlugit imeqqutaallat manniinik mannissartoqartoqartarpoq. Paasissutissat tamakku piaqqat qatanngutigiit aamma piaqqat aniguisartut qanoq amerlatiginerannik ilisimasanik ilallugit Kalaallit Nunaanni ikiliartuutaanngitsumik mannissarniartoqarsinnaanersoq nalilersorniarlugu mannissarniartarnerup sunniutai pillugit qulaajaanermut atorneqarsinnaapput.

2007-2008-mi Pinngortitalerifimmiut Tunup Avannaani pilersaarusiamik suliaqarput, tassanilu siunertarineqartoq pingaarneq tassaavoq imeqqutaallat Kalaallit Nunaannit Sikuiuitsumut Kujallermut ukiiartorlutik aallartarnerat uteqqittarnerallu tupinnartoq qulaajaaffigissallugu. Imeqqutaallat niuinut qaammataasanut nassitsissutit ikkussat iluaqutigalugit imeqqutaallat Atlantikoq qulaallugu ingerlaarfigisartagaat takutinneqarsinnaasimavoq. Taamatut aallartarnerannik misissuineq ilutigalugu Kitaani 2002-2006-imi imeqqutaallat manniliortarnerisa oqaluttuarsartaata misissorneqarnerisa assinganik misissuisoqarpoq, tassani imeqqutaalaqatigiit marluiit taakku assersuunneqarsinnaanerannut tunngavissanik misissuisoqarpoq.

Matuma ataani imeqqutaallanik misissuinerit nakkutiginninnerillu pillugit nalunaarusiaq atuaruk:

Egevang, C., I. J. Stenhouse, Lars Maltha Rasmussen, Mikkel Willemoes & Fernando Ugarte 2008. Tunup Avannaani Sand Islandimit suliat tikillugit misissuiffimmit nalunaarusiaq, 2008. Pdf-fil 1,6 MB.

Egevang, C. 2008 Kalaallit Nunaanni timmissat imarmiut erniorfiinik akornusersuinerit, Qeqertarsuup Tunuani Kitsissunnguani imeqqutaallat aappariit erniorsinnaasut immikkut qitiutillugit. Teknikkikkut nalunaarusiaq nr. 71, Pinngortitaleriffik, quppernerit 21-t. Pdf-fil 5,6 MB.

Egevang, C. & I. J. Stenhouse 2007. Tunup Avannaani Sand Islandimit suliat tikillugit misissuiffimmit nalunaarusiaq, 2007 Pdf-fil 290 KB.

Egevang, C., D. Boertmann & O. S. Kristensen 2005 Qeqertarsuup Tunuata kujasinnerusortaani Kitsissunnguani imeqqutaallanik nakkutilliineq, 2002-2004 Teknikkikkut nalunaarusiaq nr. 62, Pinngortitaleriffik, quppernerit 41-t. PDF-fil 1,07 MB.

Imeqqutaalaq piaraq tamakku nerisaannik misissuinermi oqimaalutarneqartoq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen.
Imeqqutaalaq piaraq tamakku nerisaannik misissuinermi oqimaalutarneqartoq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen.
Tulugaq imeqqutaallamik piaqqamik angisuumik pisaqarsimasoq imeqqutaallamit inersimasumit kussaarneqartoq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen.
Tulugaq imeqqutaallamik piaqqamik angisuumik pisaqarsimasoq imeqqutaallamit inersimasumit kussaarneqartoq. Assiliisoq: Lars Maltha Rasmussen.

Aqutsineq

Piniarneqartarnerat tamatumalu naleqassusia

Imeqqutaallat mannii kalaallit nerisassaannut siusinnerusukkut pingaaruteqarsimapput. Imeqqutaallalli manniinik mannissartarnerit Kalaallit Nunaanni aningaasatigut isertitaqaataasarsimanngisaannarpoq, piffissamili nutaanerusumi nalinginnaasumik ilaqutariinni sukisaarsaatitut pingaaruteqalersimalluni.

Aalajangersaaneq

Imeqqutaallat Kalaallit Nunaanni piniaqqusaanngillat. 2001 sioqqullugu piffissami killilimmi mannissarniartoqartarpoq maannakkullu mannissarniartarneq inerteqqutaavoq.

Piffissat sunnertiaffiusut

Imeqqutaallat manniliorfimminni manniliornermik nalaa tamaat sunnertiaffigaat.

Imeqqutaallat manniliorfimminni akornusersorneqarnertik sunnertiaffigisarpaat, manniliorfiusunut ikaarnerit manniit piaqqalluunniit nillertinnerannik, ullut neriniarfigineqarnerannik imaluunniit ullut aserorterneqarnerannik kinguneqarsinnaapput. Aammattaaq piffissap manniliorfiup aallartinnerani imeqqutaallat inunnit uumasunillu kiisortunit/timmissanit tigutsisilinnit akornusersorneqarnertik sunnertiaffigisarpaat.

Navianaatit

Mannissartarnerit manniliorfinnilu akornusersuinerit imeqqutaallanut navianaataanerpaapput.

Inoqarfiit eqqaanni mannissarniartarnerit najukkani imeqqutaallat ikiliartornerannut pissutaanerpaagunarput. 2001 sioqqullugu piujuartitsinani mannissarniartarnerit Kitaani sumiiffippassuarni imeqqutaallat ikiliartornerannut pissutaasimanissaat ilimanaateqarpoq. 2001-mi timmissat illersorneqarnissaat pillugu nalunaarummik iluarsaassinerup kingorna imeqqutaallat mannissarfigineqaqqusaajunnaarput. Kalaallit Nunaannili suli mannissarniartoqartarpoq, kisianni 2002-mit aasani tallimani Qeqertarsuup Tunuani misissuinerit tunngavigalugit mannissarniartarnerit ikileriarujussuarsimasutut nalilerneqarput.

Imeqqutaallat nalinginnaasunik akeraqarput, soorlu naajat, isunngat tulukkallu manninnik piaqqanillu pisaqartartut aamma kissaviarsuit imeqqutaallanik inersimasuunerusunik pisaqartartut, tamakkulu sumiiffinni imeqqutaalaqassutsinut taamaallaat sunniuteqassagatinneqarput. Nalinginnaasumilli imeqqutaallat akeraat inuit akornusersuinerannik ilallugit imeqqutaalaqassutsimut sakkortunerusumik sunniuteqartarput. Terianniat imeqqutaallat erniorfiinut pisut allatut annertuumik ajoqusiisarput. Sumiiffinni avinngarusimasuni terianniat ikaarfigisinnaasaanni, soorlu sikukkut immakkulluunniit nalullutik, imeqqutaallat manniliorunnaavissorsinnaasarput.

Kalaallit Nunaanni sumiiffiit ilaanni qimmit qimuttut aasakkut qeqertanut mikinerusunut inissinneqartarput, tamatumalu kingunerisaanik ukiumi qimminik inissiiffiusumi imeqqutaallat qeqertat tamakku qimattarpaat.

Sumiiffinnik illersuinerit

Imeqqutaalaqatigiit ikittuinnaat Avannaani Tunumilu nunani allanngutsaaliukkaniipput, soorluttaaq Masarsoqarfinni sumiiffinnilu timmissanik illersuiffiusuni imeqqutaallat ataasiakkaanik erniorfeqartut. Assersuutigalugu Kalaallit Nunaanni imeqqutaalaqarfiit annersaat Qeqertarsuup Tunuani Kitsissunnguit Masarsoqarfittut toqqagaavoq.

Tamakku saniatigut Kalaallit Nunaanni imeqqutaalaqarfiit nalinginnaasumik Timmissat pillugit nalunaarummi illersugaasunut ilaapput, tassani qeqertani qeqertaaqqanilu aappariinnik qulinik sinnilinnik imeqqutaalallinnik ”pisariaqanngitsumik akornusersuinerit” inerteqqutaapput.  

Nutartigaq 03.11.2011